Mu nkola y’okulunda, okukozesa obubi eddagala eritta obuwuka tekikoma ku kuleeta kuzaala superbugs, wabula era kireeta obukuumi bw’ebintu ebiva mu bisolo n’obucaafu bw’obutonde. Okugatta ku ekyo, eddagala erimu eritta obuwuka lirina obusobozi bungi obw’okulwanyisa obuwuka obutonotono obw’omu byenda, nga tebutta bakitiriya za bulabe bwokka wabula ne bakitiriya ab’omugaso. N’olwekyo, okukozesa eddagala eritta obuwuka okumala ebbanga eddene kijja kukendeeza ku njawulo y’ebitundu by’obuwuka obutonotono mu bisolo era n’okwongera ku mikisa gy’obuwuka obuleeta endwadde mu nkola y’ekyenda. Minisitule y’ebyobulimi n’ebyalo mu China etegeezezza nti okuva nga July 1, 2020, abakola emmere y’ebisolo bagenda kulekera awo okukola emmere ey’ettunzi erimu okukula-okutumbula eby’okulya eby’eddagala (okuggyako eddagala ly’ekinnansi ery’Abachina). Mu mbeera eno, kyangu nnyo naddala okunoonya ebirungo ebigattibwa mu mmere eya kiragala ebiyinza okudda mu kifo ky’eddagala eritta obuwuka. Amafuta amakulu ag’ebimera gatwalibwa ng’ebiyinza okudda mu kifo ky’eddagala eritta obuwuka olw’emirimu gyago egy’amaanyi egy’okulwanyisa obuwuka. Amafuta ga Citrus essential oils (CEOs) ge gamu ku gasinga obunene era agasinga okukolebwa mu by’obusuubuzi, kubanga ssente zaago ntono nnyo era gayamba okukolebwa mu bungi. Abakulira emirimu kigambibwa nti balina emirimu egy’okulonda egy’okulwanyisa obuwuka era tebalina kinene kye bakola ku nkula ya bakitiriya ez’omugaso, nga Lactobacillus, era tebalina kinene kye bakola ku bakitiriya ez’obulabe, nga Escherichia coli. Okukozesa eky’obugagga kino mu kulima ebisolo kijja kuba kya mugaso nnyo. Olupapula luno lussa essira ku mirimu gy’abakulira emirimu egy’okulwanyisa obuwuka n’enkola zaabwe ez’okukola okusobola okuwa omusingi gw’enzikiriziganya ogw’okubikozesa mu kukola ebisolo.
A. Okwanjula mu bufunze eri ba CEO
CEOs ze kawoowo akaggibwa mu bimera bya citrus, nga mu butonde biba bya kiragala, ebitali bya butwa, ebitali-ebisigadde era ebitali-ebinyiiza, era okusinga birimu amafuta g’emicungwa emiwoomu, amafuta g’enjuki, amafuta g’enniimu, amafuta ga bergamot, amafuta g’emicungwa agakaawa n’amafuta amakulu ag’ebikoola by’emicungwa ebikaawa. Abakulira emirimu bava mu bitundu by’ebimera eby’enjawulo, gamba ng’ebikoola, ebimuli, ebibala, n’amalusu. Enkola eza bulijjo ez’okuggyamu n’okulongoosa CEOs ze zino: enkola ya distillation, solvent method, squeezing method, supercritical nitrogen dioxide extraction method ne molecular distillation, nga mu zino distillation y’enkola esinga okukozesebwa era esinga obuyonjo, era 95% ku mafuta amakulu ag’ebimera gasobola okuggyibwamu nga bakozesa distillation. Abakulira emirimu balina emirimu mingi egy’ebiramu, omuli okulwanyisa obuwuka, okuziyiza obuwuka obuleeta obulwadde, n’okuziyiza-okuzimba; Kirina essuubi eddungi ery’okukozesebwa ku bisolo n’enkoko kubanga kiyinza okulemesa okukula kw’ekikuta mu kiyumba ky’ebisolo n’enkoko, okuziyiza oba okutta obuwuka obulala obwa Salmonella n’obuwuka obulala obw’obulabe, okulongoosa obuyonjo bw’obutonde n’obutebenkevu bw’ebisolo n’enkoko. Olw’okunoonyereza okunywevu ku kukyusa obuwuka n’obwetaavu bw’ebirungo ebiziyiza obuwuka ebya kiragala, ebitaliimu bucaafu-ebitali -ebisigadde, okunoonyereza kweyongera okukolebwa ku mirimu gy’ebiramu egy’abakulira emirimu egy’okulwanyisa obuwuka, naddala okunoonyereza ku mirimu gyabwe egy’okulonda egy’okulwanyisa obuwuka kusikiriza ekibiina kyaffe eky’okunoonyereza okufaayo, era okunoonyereza okulala mu-obuziba kutegekeddwa okukolebwa.
B. Ebirungo ebikola eddagala mu ba CEO
CEOs ze hydrocarbons enzibu n’okutabula kwa oxygen-ezirimu ebiva mu terpenes ne non-terpenes, nga zirimu ebibinja ebikola, omuli aldehydes, alcohols, ketones, ne molekyo endala enzibu, nga esters ne organic acids. CEOs zaawukana mu butonde okusinziira ku bika, sizoni, n’ekifo, n’omutendera gw’ebibala ebikungulwa, era zirimu ebirungo eby’enjawulo, Nga limonene, -pinene, -pinene, -terpinene, sabinene, -Myrcene ne Linalool (Ekifaananyi 1). Mu budde obutuufu, buli CEOs erimu ebirungo 20 ku 60, nga ku bino ebitundu 85 ku 99 ku 100 biba birungo ebiwunya, okusinga omuli monoterpene, sesquiterpenes, ne sesquiterpenoids. Monoterpenes bye bikozesebwa ebisinga obukulu ebiwunya, okusinga bikolebwa isoprene bbiri (C5H8). D-limonene ye monoterpene era kye kirungo ekikulu ekikola mu ba CEO, obungi bwayo bwawukana okusinziira ku kika kya CEO. Okugeza, amafuta ga bergamot essential oil galimu ebitundu 32% ku 45% D-limonene, amafuta g’enniimu 45% ku 76%, ate amafuta g’emicungwa emiwoomu galimu ebitundu 68% ku 98% D-limonene. Nga tutegeera eddagala ly’abakulira emirimu, kiyamba okwongera okunoonyereza ku birungo ebikola obulungi ebya ba CEO ebikola emirimu gy’ebiramu.
C. emirimu gy’abakulira emirimu egy’okulwanyisa obuwuka
Mu myaka egiyise, amafuta amakulu ag’ebimera gabadde gafaayo nnyo ku buzibu bwago obw’okulwanyisa obuwuka olw’obutwa bwago obw’amaanyi n’obutwa obusigaddewo obutono. CEOs n’ebirungo byabwe ebisinga birina emirimu gy’okulwanyisa obuwuka, okugeza, D-limonene erina ebikolwa ebiziyiza obuwuka, okuzimba, okuziyiza obuwuka obuleeta obulwadde, n’okulwanyisa kookolo, ate -pinene ne -pinene birina ebikolwa ebiziyiza obuwuka, okuzimba, n’okuziyiza obuwuka obuleeta obuwuka, era okunoonyereza okweyongera okukoleddwa ku mirimu gy’okulwanyisa obuwuka egya CEO mu biseera ebiyise emyaka. N’olwekyo, ekiwandiiko kino kissa essira ku mirimu gy’okulwanyisa obuwuka egya ba CEO abakulu abawerako.
3.1 Emirimu gy’okulwanyisa obuwuka egy’abakulira emirimu emikulu abawerako
3.1.1 Amafuta amalungi ag’emicungwa emiwoomu
Sweet orange essential oil y’emu ku mafuta amatono agalina amaanyi agakkakkanya. Omuzigo omuwoomu ogw’emicungwa guziyiza okukula kwa bakitiriya ez’enjawulo, Mu bino mulimu Staphylococcus aureus, Listeria Monocytogenes, Vibrio Parahaemolyticus, Salmonella typhimurium n’endala Typhimurium); Era ffene eziwerako, nga Aspergillus flavus, Aspergillus fumigatus, Aspergillus terreus n’ebirala.
3.1.2 amafuta g’enniimu
Amafuta g’enniimu mazzi ga kyenvu omutangaavu nga galimu akawoowo ka citrus, agazzaamu amaanyi ate nga mapya. Amafuta g’enniimu galina eddagala eddungi eritta obuwuka ku Bacillus cereus, Klebsiella pneumoniae, Enterococcus faecalis, n’ebirala.Alina eddagala eritta obuwuka ku Aspergillus Niger, Penicillium verrucosum ne Kluyveromyces fragilis.
Amafuta amakulu aga grapefruit
Grapefruit cool, nga erina ebbugumu, ennyonta effect. Amafuta ga grapefruit essential oil gawunya bulungi ate nga gawooma, nga galimu akawoowo k’ebibala bya citrus. Grapefruit essential oil ekolebwa okuva mu bikuta ebipya era nga kinywezeddwa mu nnyonta n’amakungula g’amafuta ga 0.5%~1.0%. Amafuta ga grapefruit essential oil galina amaanyi ag’okulwanyisa obuwuka ku Bacillus cereus, Enterococcus faecalis, Escherichia coli ne Klebsiella pneumoniae. Alina amaanyi ag’okulwanyisa enkwa ku Aspergillus Niger ne Candida albicans.
3.1.4 Amafuta amakulu aga Bergamot
Amafuta gano agaggibwa mu bikuta bya bergamot, ga kiragala omutangaavu era galina obuwoomi obupya, okufaananako n’emicungwa emiwoomu n’enniimu. Amafuta ga Bergamet agaziyiza okukula kwa bakitiriya ez’enjawulo, omuli Escherichia coli, Staphylococcus aureus, Bacillus cereus ne Salmonella, era galina eddagala eritta obuwuka obuyitibwa Hanseniaspora guilliermondii, Kluvyces crispii ne Candida albicans.
3.1.5 Amafuta g’emicungwa
Omuzigo gw’emicungwa gulina akawoowo ak’enjawulo ak’ebikuta by’ensukusa nga gulimu akawoowo k’ebimuli. Amafuta g’emicungwa agamanyiddwa olw’ebikolwa byago ebigazi-okulwanyisa obuwuka n’okuziyiza obuwuka obuleeta endwadde. Kiziyiza okukula kwa bakitiriya eziwerako omuli Escherichia coli, Bacillus subtilis, Pseudomonas Aeruginosa ne Staphylococcus aureus. Ziziyiza okukula kwa ffene eziwerako omuli Penicillium italicum, Aspergillus flavus ne Alternaria alternata.
